Sorumlu Karar Alabilme Nedir?
Sorumlu karar alabilme, bireyin bir durum karşısında seçenekleri değerlendirme, olası sonuçları öngörme, etik ve duygusal etkileri dikkate alma ve kendisi ile başkalarının iyiliğini gözeten bir seçim yapma sürecidir. Sosyal ve duygusal öğrenme literatüründe (CASEL, 2023) bu beceri; eleştirel düşünme, değer temelli değerlendirme, empati, öz kontrol ve sonuç analizi gibi alt bileşenlerden oluşur.
Bu beceri, çocukların yalnızca doğru karar vermesini değil; aynı zamanda kararın sorumluluğunu üstlenmesini, başkalarının duygularını ve haklarını gözetmesini ve uzun vadeli etkileri görebilmesini sağlar. Ergenlik döneminde sorumlu karar alabilme; riskli davranışlardan kaçınma, sağlıklı ilişkiler kurma, problem çözme ve toplumsal sorumluluk bilinci ile güçlü bir ilişki göstermektedir.
ETKİNLİK 1: Seçimlerin Zinciri
Sınıf Düzeyi / Hedef Grup:
11–14 yaş
Süre:
40 dakika
Amaç / Kazanımlar:
- Öğrenciler, bir kararın kısa ve uzun vadeli sonuçlarını fark eder.
- Sorumluluk bilinci geliştirir.
- Empati kurarak başkalarının etkilenebileceğini fark eder.
Materyaller:
- Karar kartları (hazır senaryolar)
- Renkli karton, kalem
- Akıllı tahta / pano
Uygulama Adımları:
- Öğretmen öğrencilere "Her karar başka bir kararı tetikler" temalı kısa bir hikâye okur.
- Öğrenciler 4'erli gruplara ayrılır. Her gruba bir karar senaryosu verilir (örneğin: "Bir arkadaşın sınavda kopya çekmek istiyor ve senden yardım istiyor").
- Gruplar, kararın 3 olası sonucunu tartışır ve bir "karar zinciri" posteri oluşturur.
- Posterler sınıfla paylaşılır.
- Öğretmen, farklı sonuçların etik ve duygusal etkileri üzerine yönlendirici sorular sorar.
Yansıtma (Refleksiyon):
- "Bugün hangi kararların en sorumlu olduğunu düşündün?"
- "Karar verirken başkalarının duygularını ne kadar dikkate aldın?"
ETKİNLİK 2: Vicdanın Pusulası
Sınıf Düzeyi / Hedef Grup:
11–14 yaş
Süre:
35 dakika
Amaç / Kazanımlar:
- Öğrenciler, değer temelli karar almanın önemini kavrar.
- Vicdan, adalet, dürüstlük gibi kavramları içselleştirir.
Materyaller:
- "Vicdan Pusulası" şablonu (PDF)
- Karton, renkli kalemler
- Etik ikilemler içeren kısa durum kartları
Adımlar:
- Öğrencilere "Vicdan Pusulası" tanıtılır (4 yön: Dürüstlük, Adalet, Empati, Sorumluluk).
- Her öğrenciye kısa bir ikilem verilir ("Bir arkadaşın haksızlığa uğruyor ama sen sessiz kalıyorsun").
- Öğrenciler, pusula yönlerinden hangisinin karar vermede onlara yol gösterdiğini işaretler.
- Gönüllüler düşüncelerini paylaşır.
- Öğretmen "Vicdan her zaman kolay olanı değil, doğru olanı seçtirir" temasıyla tartışmayı bitirir.
Yansıtma:
- "Hangi değer senin için en önemliydi?"
- "Zor bir durumda vicdanının sesini duydun mu?"
ETKİNLİK 3: Karar Ağacı
Sınıf Düzeyi / Hedef Grup:
11–14 yaş
Süre:
40 dakika
Amaç / Kazanımlar:
- Öğrenciler, alternatifleri analiz ederek sorumlu karar almayı öğrenir.
- Sonuç tahmin etme ve neden-sonuç ilişkisi kurma becerilerini geliştirir.
Adımlar:
- Öğrenciler "Bir arkadaşın sosyal medyada paylaşım yaparken seni etiketliyor, bu hoşuna gitmiyor" senaryosunu tartışır.
- Gruplar olası karar yollarını (konuşmak, sessiz kalmak, tepki göstermek vb.) ağacın dallarına yazar.
- Her kararın olası sonuçlarını alt dallara ekler.
- Sınıf birlikte en sorumlu kararı tartışır.
Yansıtma:
- "Bir kararın iyi veya kötü olduğunu nasıl anlarsın?"
ETKİNLİK 4: Bir Günlüğüne Ben Olsam
Sınıf Düzeyi / Hedef Grup:
11–14 yaş
Süre:
45 dakika
Amaç / Kazanımlar:
- Öğrenciler empati kurarak karar verme süreçlerini çok yönlü değerlendirir.
- Farklı bakış açılarına saygı geliştirir.
Materyaller:
- Rol kartları (zorbalığa tanık olan, mağdur, gözlemci, öğretmen)
- Günlük formu
Adımlar:
- Her öğrenciye bir rol kartı verilir.
- Kısa bir olay senaryosu paylaşılır.
- Öğrenciler kendi rollerine göre "Bir günlüğüne ben olsam ne yapardım?" mini günlüğü yazar.
- Grup paylaşımı yapılır.
- Öğretmen duygusal farkındalık ve sorumlu karar alma arasındaki ilişkiyi vurgular.
Yansıtma:
- "Bir başkasının yerinde olsaydın kararın nasıl değişirdi?"
